Summary
Biography
କୋଶଳ – ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରାଚୀନ ଅଞ୍ଚଳ
କୋଶଳ ବର୍ତ୍ତମାନର ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶା ଅଞ୍ଚଳକୁ ସୂଚିତ କରୁଥିଲା, ଯାହାକୁ ଦକ୍ଷିଣ କୋଶଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜନୈତିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ କେନ୍ଦ୍ର ଥିଲା।
ଭୌଗୋଳିକ ଅବସ୍ଥିତି:
କୋଶଳ ନାମରେ ଦୁଇଟି ପ୍ରାଚୀନ ରାଜ୍ୟ ଥିଲେ - ଉତ୍ତର କୋଶଳ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ କୋଶଳ । ଉତ୍ତର କୋଶଳ ଆଧୁନିକ ଉତ୍ତରପ୍ରଦେଶର ଅଯୋଧ୍ୟା ଓ ତା'ର ଆଖପାଖ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା । ଦକ୍ଷିଣ କୋଶଳ ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ ଓ ଛତିଶଗଡ଼ର କିଛି ଅଂଶ ଏବଂ ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର ସମ୍ବଲପୁର, ବଲାଙ୍ଗୀର ଓ କଳାହାଣ୍ଡି ଅଞ୍ଚଳକୁ ନେଇ ଗଠିତ ଥିଲା । ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଥିବା କୋଶଳ ହେଉଛି ଦକ୍ଷିଣ କୋଶଳ ।
ନାମକରଣର ଉତ୍ପତ୍ତି:
"କୋଶଳ" ଶବ୍ଦଟିର ଉତ୍ପତ୍ତି ରାଜା କୁଶ କିମ୍ବା କୁଶଧ୍ୱଜଙ୍କ ନାମରୁ ହୋଇଥାଇପାରେ । ରାମାୟଣ ଅନୁସାରେ, ଭଗବାନ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପିତା ଦଶରଥ ଉତ୍ତର କୋଶଳର ରାଜା ଥିଲେ । ଦକ୍ଷିଣ କୋଶଳର ନାମକରଣ ସମ୍ଭବତଃ ଉତ୍ତର କୋଶଳରୁ ଆସିଥିବା ଅଭିଯାନକାରୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିଲା । ରାମାୟଣରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି ଯେ ରାମଙ୍କ ମାତା କୌଶଲ୍ୟା ଦକ୍ଷିଣ କୋଶଳର ରାଜକୁମାରୀ ଥିଲେ । ଏହି କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ଅନୁସାରେ, ଦକ୍ଷିଣ କୋଶଳର ରାଜା ଭାନୁମନ୍ତଙ୍କ କନ୍ୟା ଥିଲେ କୌଶଲ୍ୟା ।
ଐତିହାସିକ ବିବରଣୀ:
ଦକ୍ଷିଣ କୋଶଳର ଇତିହାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ । ରାମାୟଣ କାଳରେ ଏହା ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟ ଥିଲା । ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ୬ଷ୍ଠ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଏହା ୧୬ ମହାଜନପଦ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ ଥିଲା । ମୌର୍ଯ୍ୟ ଶାସନ ସମୟରେ ଦକ୍ଷିଣ କୋଶଳ ତାଙ୍କ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଅଂଶବିଶେଷ ଥିଲା । ଅଶୋକଙ୍କ ଶାସନ କାଳରେ ଏଠାରେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମର ପ୍ରସାର ହୋଇଥିଲା । ମୌର୍ଯ୍ୟମାନଙ୍କ ପରେ ଦକ୍ଷିଣ କୋଶଳ ସ୍ୱାଧୀନ ହୋଇଥିଲା ।
ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ଚତୁର୍ଥ-ପଞ୍ଚମ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଦକ୍ଷିଣ କୋଶଳରେ ସରଭପୁରୀୟ ଏବଂ ପାଣ୍ଡୁବଂଶୀ ରାଜାମାନେ ଶାସନ କରୁଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ଶାସନକାଳରେ ଶୈବ, ବୌଦ୍ଧ ଓ ଜୈନ ଧର୍ମର ପୃଷ୍ଠପୋଷକତା ହୋଇଥିଲା । ଶ୍ରୀପୁର (ଆଧୁନିକ ମହାନଦୀ କୂଳସ୍ଥ) ଏହି ରାଜବଂଶମାନଙ୍କର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ନଗରୀ ଓ ରାଜଧାନୀ ଥିଲା । ପୁରୀଙ୍କ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରରେ ପୂଜା ପାଉଥିବା ଦାରୁବ୍ରହ୍ମ (ନୀଳମାଧବ) ଦକ୍ଷିଣ କୋଶଳର ଏକ ଜଙ୍ଗଲରେ ପୂଜା ପାଉଥିଲେ ବୋଲି କିମ୍ବଦନ୍ତୀ ରହିଛି ।
ମଧ୍ୟଯୁଗରେ, ଦକ୍ଷିଣ କୋଶଳ ସୋମବଂଶୀ ଶାସକମାନଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଥିଲା । ସୋମବଂଶୀମାନେ ପ୍ରଥମେ ଦକ୍ଷିଣ କୋଶଳରୁ ଶାସନ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ପରେ ସେମାନେ ଉତ୍କଳ ଅଞ୍ଚଳକୁ ବିସ୍ତାର କରି ଯାଜପୁରଠାରେ ରାଜଧାନୀ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ । ସୋମବଂଶୀ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରରଥ (ଖ୍ରୀ. ୧୦ମ ଶତାବ୍ଦୀ) ଭୁବନେଶ୍ୱରର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ । ଏଥିରୁ ଜଣାଯାଏ ଯେ ଦକ୍ଷିଣ କୋଶଳର ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରଭାବ କିଭଳି ସମଗ୍ର ଓଡ଼ିଶାରେ ବ୍ୟାପିଥିଲା ।
ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଦକ୍ଷିଣ କୋଶଳ କଳଚୁରୀ, ଗଙ୍ଗ ଏବଂ ଗଜପତି ଶାସକମାନଙ୍କ ଅଧୀନରେ ରହିଲା । ମରହଟ୍ଟା ଓ ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ଇତିହାସକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା । ଆଜି ମଧ୍ୟ ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶା ଓ ଛତିଶଗଡ଼ର କିଛି ଅଂଶକୁ 'ଦକ୍ଷିଣ କୋଶଳ' ବୋଲି ସାଂସ୍କୃତିକ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଏ । ସେଠାକାର ଭାଷା, ଖାଦ୍ୟ, ଲୋକକଳା ଓ ପରମ୍ପରାରେ କୋଶଳୀ ସଂସ୍କୃତିର ଛାପ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।
